ในตอนปฐมวัย น่าสังเกตว่าชีวิตคนไทยสมัยโบราณเกี่ยวกับการเล่นและการเรียน ขอให้เราได้ศึกษาจากชีวิตขุนช้าง พลายแก้ว และพิมพิลาไลย
        เรื่องการเล่นของเด็กทั้งสามมีข้อควรสังเกต ขุนช้าง พลายแก้วนั้น สาบานเป็นเพื่อนกัน  ตามพิธีต้องใช้เหล้าแล้วปฎิญาณว่าจะซื่อตรงต่อกันจนตาย  ใครทรยศให้ล้มตายไป พออธิษฐานเสร็จขุนช้างเอานิ้วจิ้มเหล้ามาควั่นคอตัวเอง  นองจากนั้นนางพิมพ์ขอเล่นตามประสาเด็กหญิง  คือเล่นหุงข้าวต้มแกง  กวาดทรายทำเป็นรั้วบ้าน เล่นทำบุญให้ทาน ให้ขุนช้างเป็นสมภารมอญ  พลายแก้วเป็นสมภารไทย  สวดมนต์ฉันเสร็จแล้วพลายแก้วชวนเล่นเป็นผัวเป็นเมียกันต่อไป  เป็นเรื่องระหว่างขุนช้างกับพลายแก้ว ซึ่งพยายามชิงนางพิม ถึงกับเกิดเรื่องชกต่อยกันเจ็บปวดไปตามๆ กัน เรื่องนี้ผู้แต่งได้รับรองไว้ว่า

           เรื่องกลอนตอนนี้เข้าใจว่ากวีอ้างว่า  เมื่อเป็นเด็กเล่นกันอย่างไร เมื่อเป็นผู้ใหญ่ก็เป็นดังนั้น คือ ปฐมวัยย่อมซื้ออนาคต เข้าใจว่จะตรงกับคำกวีอังกฤษชื่อ Wordsworth ที่ว่า The child is the father of the man แปลว่า เด็กคือบิดาของคน หมายความว่า คนเราโตขึ้นมาจะเป็นอย่างไรย่อมแสดงออกตั้งแต่ยังเป็นเด็ก  พลายแก้วกับขุนช้างเล่นแย่งนางพิมกันในวัยเด็ก  ครั้นโตขึ้นต้องแย่งกันจริงๆ ดังปรากฎในเรื่องตอนหลัง
            ในวรรณคดีไทยโบราณมักกำหนดให้ตัวพระเอกไปศึกษาเล่าเรียนกับพระฤๅษี นี่คงเป็นความคิดข้างพราหมณ์และคงได้แบบจากประวัติพระรามในเรื่องรามเกียรติ์ เพราะพระรามนั้นได้ศึกษาวิชาความรู้จากฤๅษีสวามิตรและวสิฐดังนี้เป็นตัวอย่าง  แต่ฤๅษีในเมืองไทยไม่มี สุนทรภู่จึงแต่งเรื่องพระอภัยมณีโดยให้พระอภัยมณีกับศรีสุวรรณไปศึกษาจากพราหมณ์ ซึ่งถือว่าเป็นทิศาปาโมกข์
             แต่ว่าตามประวัติศาสตร์ไทยเรามีพระสงฆ์เป็นครูมาแต่ไหนแต่ไร  พอจะสังเกตได้จากเรื่องขุนช้างขุนแผนตอนต้นๆ จึงน่าจะเห็นชีวิตในทางสังคมของคนครั้งนั้นได้บ้าง  จะเก็บเฉพาะความสำคัญมาอ้างดังนี้
         ๑.  ชายหนุ่ม  ธรรมดาครั้งนั้นพอเด็กชายอายุพอสมควรก็ให้ไปอยู่วัด  ศึกษาวิชากับพระตอนอายุไม่ครบ ๒๑ ปี ก็บวชเณร เช่น พลายแก้ว และพลายชุมพล เละเล่าเรียนพุทธศาสนาชั้นต้น เช่น พลายแก้วเรียนจนสามารถเทศน์มหาชาติได้ แต่ในเวลาเดียวกันก็เรียนการรบไปด้วย  โดยเฉพาะวิธีรบมักเรียนทางไสยศาสตร์อันได้แก่ คาถาอาคมต่างๆ เช่น พลายแก้วเรียนวิชากับอาจารย์คง วัดแค ดังนี้ :-

             ๒.   หญิงสาว ลูกผู้หญิงมักได้รับการอบรมเรื่องการเหย้าเรือนเป็นพื้น  หนังสือไม่ใคร่จะได้เรียน การเรียนของผู้หญิงมักเป็นวิชาการเรือน เช่น การเย็บปักถักร้อย นางพิม ลาวทอง ศรีมาลา ล้วนเย็บปักเก่งทั้งนั้น หญิงสาวระมัดระวังไม่เที่ยวคนเดียว ไปไหนก็มีคนตามเช่น นางพิมมีสายทอง นางศรีมาลา มีนางเม้ย
             ๓.   ชายหนุ่มหญิงสาว  จะมีโอกาสพบกันในวันนักขัตฤกษ์ และมีการทำบุญสุนทานที่วัด ในโอกาสนี้เองที่หญิงชายจะได้เห็นกัน นับวาการสมาคมระหว่างผู้หญิงกับผู้ชายยังอยู่ในวงแคบมาก
             ประเพณีในปฐมวัยของเด็ก มีอยู่อย่งหนึ่งคือ โกนจุก
             ธรรมดาเด็กไทยไว้จุกทั้งหญิงชาย นิยมทำกันทั้งคนชั้นสูงและคนธรรมดา  การไว้จุกเป็นเครื่องหมายของความเป็นเด็ก คือยังอยู่ในปฐมวัย
             เมื่อเด็กอายุ ๑๑-๑๓ ขวบ ก็ถือกันว่าจะต้องเข้าพิธีตัดจุก หรือ โกนจุก ถ้าเป็นเจ้านายเรียกว่า โสกันต์  การโกนจุกเป็นเครื่องแสดงว่าเด็กผ่านจากวัยเด็กมาสู่วัยหนุ่มสาวแล้ว  พิธีรีตองก็มีอยู่มากทั้งพิธีสงฆ์ และพิธีพราหมณ์